środa, 24 czerwca 2020

Czarownica abò kòń

Witches' Hat Luncheon | Akron Woman's City Club

Do jednégò pana przëszedł jeden parobk, ten béł wieldżi i mòcny. Ale òd te czasu, że òn do te pana przëszedł, òn béł pòrene, czej òn òdeckł, wiedno zmòkłi i béł zmiarti. Tej òn szedł do pasturza a mù pòwiedzôł, jak to mù szło. Ten pasturz rzekł: "Pò prôwdze jedna czarownica brëkùje ce za kònia. Czej të so do spaniô pòłożisz tej sã strzeż, co të nie zaspisz. Tej czej ta czarownica przińdze i tobie chce tã ùzdã włożëc, tej òpasuj dobrze a wezni tã ùzdã précz a włoż jã ti czarownicë. Tej òna bãdze za kònia a të bãdzesz òd ti biédë strzeżony.

Czej ten parobk do spaniô szedł, òn zrobił tak, jakbë òn spôł, i jak ta czarownica przëszła, òn ji wzął tã ùzdã précz i pòjął niã. Tej sã stała ta czarownica kòbłą i ten parobk so sôdł na niã i jachôł do kòwôla i dôł jã pòdkùc. Tej òn jachôł nazôd i òdjął ji tã ùzdã i zarô zdżinãła ta kòbła.

Na pòrénkù ta białka te pana bëła chòrô i nie chca wstac. Ten pón pòwiedzôł to temù parobkòwi i òn rzekł, òn mù miôł tã białkã pòkôzac, tej òn mù chcôł rzec, co ni felowało. Tej ten pón szedł z tim parobkem do ti białczi i ten parobk wzął tã pierzënã précz, tej òna bëła pòdkùt na rãkach i nogach. Ten parobk pòwiedzôł temù panowi, co sã òb noc stało, i ta białka bëła za czarownicã spôlonô.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 14-latka z Szarloty Gminie Przodkowo.

środa, 17 czerwca 2020

Dwa dzecka

Hansel and Gretel Witch's Gingerbread House via Mads Gingerbread ...

Bëłë dwa dzecka, knôp i dzéwczã. Òne szłë w las za jagòdama. A w lese òne zabłądzëłë a przëszłë do jedny chałpë a na ti chałpie bëłë kùchë a kringle. A te dzecë ùrwałë so a jadłë. Tej wëszła z ti chałpë jedna stôrô białka, to bëła jedna czarownica. Òna rzekła do tich dzecy: "Co wa tu robita kòle mòji chałpë?" A wzãła te dzecë a sadzëła w jednã kastã a dała jima kùchów i jabków do jedzeniégò, co bë òne bëłë dobrze tłësté.

Tej òna rzekła do nich: "Wëtknijta swòje pôlce!" Ale te dzecë wëtkłë jeden knëpel a òna werznãła a tam nie wëszłą żódna krew. Jak òna to widza, òna mówiła: "Jesz wa nie jesta fertich, jô wama jesz dóm òsem dni sedzec". A òna da jima jesz wiãcy kùchów a na ósmim dniu òna je hala a mówiła: "Terô wa jesta dobrze tłësté, terô jô waji mdã piekła.

Tej te dzecë mùszëłë halac drzewa a ten piec napôlëc. Jak ten piec béł cepłi, òna rzekła do tich dzecy: "Terô sadnijta na tã łopatã, co jô waji mògã w piec wrzucëc". A te dzecë sadłë na tã łopatã, ale krzëwò, a òna jich ni mògłą wrzucëc. Tej òna szkalowa na te dzecë, òne miałë prosto sadnąc. Ale te dzecë rzekłë, że òne nie rozmiałë na tã łopatã sadnąc, òna jima mia pòkazac, jak òne miałë sadnąc. Tej ta czarownica sadła na tã łopatã a te dzecë jã wrzucëłë chùtkò w ten piec a zamkłë a ta czarownica sã ùpiekła. Tej te dzecë so wzãłë òd tich kùchów tak wiele, jak òne mògłë doniesc, a ùcekłë dodóm do swòjich starszich.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 13-latkę z Wilanowa Gminie Przodkowo.

środa, 10 czerwca 2020

Kasta fùl pieniãdzy

Treasure Chest Stock Photos, Pictures & Royalty-Free Images - iStock

Rôz òrôł jeden chłop i nalôzł kastã fùl pieniãdzy. Ta kasta bëłą tak czãżkô, że òn i sóm ni mógł doniesc. Swòji białce òn ni mógł nic ò tim rzec, bò òna ni mògła milczec. Ale co pòmògło? Czej òn chcôł te pieniãdze dodóm wząc, òn mùszôł swòji białce pòwiedzec. Tej òn ùchwëcył lësa i sadzył gò w strëdze pòd òdą w łapicã, a w górze na jedny chójce òn ùwiązôł rëbë. Tej òn szedł ze swòją białką za tą kastą. Na ti drodze òn pòkôzôł i te lësa i te rëbë. Czej òni dodóm nazôd przëszlë, òn rzekł do ni: "Dzys wieczór bãdze pòtop swiata. Jô sóm bãdã mógł sã retowac, ale të mùszisz w piec wlézc, co bë të nie ùtonãła". Tak ta białka wlazła w piec a czej òna tam sedza, ten chłop schòwôł te pieniãdze a zaniósł tã jizbã fùl wòdë. Tej òn jã wëpùscył a òna mùsza ta òda z jizbë wëniesc.

Ale ta białka ni mògła miczec a pòwiedza, że i chłop fùl kastã pieniãdzy nalôzł. To czuł ten pón, temù co to pòle nôleżało, a chcôł òd te chłopa te pieniãdze. Ten chłop rzekł, że òn nic nie nalôzł. Tej ten pón jegò òskarżił do sądu. Ta białka mia swiôdczëc i rzekła do te chłopa: "Nie wiész të wiãcy, to bëło na tim dniu, czej më widzelë te lësa w òdze a te rëbë na chójce". Ten sãdza pitôł, co za dzéń to béł, a òna rzekła: "To béł prawie dzéń przed pòtopem swiata". Tej ten sãdza mëslił, że òna bëła czësto głupô, a nie wierził ji nic. Tak ten chłop òtrzimôł te pieniãdze.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 18-latka z Szarloty w Gminie Przodkowo.

środa, 3 czerwca 2020

Wilczi frisztëk

Wolf Stock Photos, Pictures & Royalty-Free Images - iStock

To béł jeden wilk. Jemù sã sniło, że òn bë dostôł dobri frisztëk. Na pòrénkù òn szedł a to nie durowało długò, tej òn dostôł jednã kòbłã, co na łące ze zgrzébiãcem żarła. Òn szedł do ti kòbłë i rzekł: "Të ze swòjim zgrzébiãcem jesta mie pòsłany òd Pana Bòga, co jô waji zjém". Ta kòbła òdpòwiedza: "Co òd Bòga nakôzané je, niech to sã stanie. Ale jô móm lëst òd króla przë sebie, co mie nicht nie darwô jesc". Ten wilk rzekł: "Taczégò lësta jô nie widzôł nigdë, pòkaż mie, co jô gò przeczëtóm. Mòże bëc, jô sã zmilił". Ta kòbła pòdniosła prawą nogã i rzekła: "Zazdrzë mie pòd kąt, tam je ten lëst". Ale jak ten wilk ten kąt zazdrzôł, òna mù wpôlëła w głowã, jaż òn sã przewrócył i òmglôł. Jak òn znôù do se przëszedł i sã na szpérë pòdniósł, ta kòbła bëła ju z tim zgrzébiãcem precz. Tak òn nie dostôł nic i mùsził bes frisztëkù dodóm jic.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 14-latka z Pomieczyna w Gminie Przodkowo.

środa, 27 maja 2020

Smiejącé kònie

Smiling Horse Stock Photos, Pictures & Royalty-Free Images - iStock

Rôz béł jeden lëchi pón. Òn miôł jednégò parobka, tegò òn ni mógł wëtrzimac a òn mùsził wiedno robic te nôwiãkszé robòtë. Jednégò dnia ten pón rzekł do niegò: "Zaprzãż te kònie i jachôj na pòle i òrz, ale te nie brëkùjesz rëchli na pôłnie przińc, jak jaż te kònie bãdą sã smiałë". Ten parobk zaprzigł te kònie i jachôł na pòle i òrôł. Ale te kònie nie chcałë sã smiôc. To jemù za długò dérowało, jemù sã chcało jesc, te kònie nie chcałë sã smiôc. Tej òn wëjął nóż z taszë i ùrznął tima kònióm te lëpë, tej te kònie sã smiałë. Tej òn wëprzągł te kònie a jachôł dodóm. Jak ten pón gò widzôł, jak òn jachôł, òn rzekł: "Jô cë doch rzekł, co të ni miôł rëchli przińc, jak jaż bë te kònie sã smiałë". Tej ten parobk pòkôzôł mù te kònie i rzekł: "Ale òne sã smieją!" Tej ten pón ni mógł nic rzec i mùsził sztël bëc. Ale òn nie rzekł nijak temù parobkòwi, co òn rëchli na pôłnie ni miôł przińc, jak jaż bë te kònie sã smiałë.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 14-latka z Hejtusu w Gminie Przodkowo.

czwartek, 21 maja 2020

Ùtoniony gbùr

Cereal, Countryside, Crop, Cropland, Farm, Farmland

W jedny wsë bëlë ti gbùrzë wszëtcë głupi. Rôz òni bëlë do jiny wsë jidzony. Czej òni szlë nazôd, òni przëszlë do jednégò pòla, na jaczim len rósł. Ten len prawie kwitł a to całé pòle bëło mòdré. Tej òni mëslëlë, że to bëło jezoro, a leglë na zemiã a lezlë bez ten len a mëslëlë, że òni płënãlë bez jezoro. Czej òni bëlë przelazłi, òni rzeklë: "Terô më mùszimë rechòwac, że wszëtcë tu są, żlë chto nie ùtonął". Tej ten szôłtës rechòwôł, ale to jeden felowôł, bò przed tim bëło dwanôsce a òn ùrechòwôł le jednôsce, bò òn so zabôcził. Tej òni mëslëlë, że jeden ùtonął, a wrzeszczelë, że ten co ùtonął, miôł sã meldowac, ale żóden sã nie meldowôł. Tej òni nie wiedzelë, co òni miele robic. Tej przëszedł jeden pasturz a pitôł sã jich, co òni mielë. A òni pòwiôdelë mù. Tej ten pasturz jich prowadzył do krowińca i rzekł, òni mielë swòje nosë wetknąc. To òni zrobilë a czej òni te dzurczi pòrechòwelë, tej bëło znôù dwanôsce. Tej òni sã ceszëlë baro, że niżóden nie ùtonął, a dzãkòwelë temù pasturzowi, że òn zretôł tegò ùtonionégò.

Powyższy tekst to opowiadanie Zeszytu II Tekstów pomorskich w zmienionej pisowni, które zostało przekazane przez 23-latka z Rąbu w Gminie Przodkowo.

czwartek, 7 maja 2020

Tożsamość Kaszubów


Wstęp 


Tematem dość często poruszanym w dyskusjach o Kaszubach jest kwestia ich identyfikacji. Przysłowiowo są za mało polscy dla Polaków, nie dość niemieccy dla Niemców. Czyli należy rozumieć, że Kaszubi nie są ani Polakami, ani Niemcami? Sprawa nie jest aż tak banalna, okaże się to zwłaszcza za chwilę, gdy uświadomią sobie Państwo o tym, jak wiele słów istnieje mogących określić grupę, którą stanowią Kaszubi. Skupię się na omówieniu terminów: grupa etniczna, naród, grupa etnograficzna. Pewnym jest to, że większość Kaszubów, tak jak inne grupy ludzi mieszkające w Polsce, np. Górale, to obywatele polscy. Najlepiej zacząć od zrozumienia najmniejszego z interesujących nas pojęć. 

Grupa etnograficzna 


Grupa etnograficzna jest w tym przypadku najmniej liczna, ponieważ może należeć do grupy etnicznej. Ponadto poszczególne grupy etnograficzne łączą się w grupy zasadnicze. 

Mapa grup zasadniczych

Na powyższej mapie widać grupy zasadnicze, które nie są tożsamością samą w sobie, ale zbiorem grup etnicznych o podobnym pochodzeniu. Uzasadnia się taki podział plemionami słowiańskimi na ziemiach polskich w średniowieczu. W skład Pomorzan i Kaszubów wchodzą lub wchodzili Borowiacy Tucholscy, Bylacy, Chełminiacy, Dobrzyniacy, Gochowie, Kaszubi, Kociewiacy, Kościerzacy, Kosznajdrzy, Krajniacy, Krubanie, Lasacy, Lubawiacy, Morzanie, Nadwiślacy i Słowińcy. Członkowie wielu z tych grup sami nazywają się Kaszubami, zatem tożsamością etnograficzną jest każda identyfikacja o pochodzeniu ludowym. 

Pierwszy etap za nami. Kaszubi spełniają kryteria bycia grupą etnograficzną, ale czy można ich również nazwać grupą etniczną? 

Ciekawym przykładem są Wilamowianie, którzy są właśnie grupą etnograficzną ze względu na swoją małą liczbę. Są oni pochodzenia germańskiego i do dziś mówią niesłowiańskim językiem. Mimo tego wszystkiego uważają się za polaków, argumentując to znajomościa języka polskiego. 

Grupa etniczna 


Cytując encyklopedię PWN, która szczegółowo opisuje grupę etniczną: 
grupa społ., którą charakteryzuje tylko jej właściwy zespół cech: nazwa, język lub zdecydowanie odmienna gwara, wspólne pochodzenie z określonego terytorium lub od wspólnego przodka, świadomość historii i kultury, system wartości i symbolika grupowa, religia, poczucie więzi łączącej jej członków przy jednoczesnym dystansie do innych grup; 
Przede wszystkim trzeba wspomnieć, że głównym "twórcą" więzi łączącej Kaszubów jest ich odrębny język. Z drugiej strony dystans do innych grup ujawnia się w postaci żartów o Antkach, czyli przybyszach z innych regionów Polski na Pomorze.

W tej samej encyklopedii jest mowa o tym, że celem grup etnicznych jest obecnie zachowanie swojej odrębności i uzyskanie autonomii, a nie suwerenności. Status mowy kaszubskiej jako języka regionalnego jest właściwie pierwszym krokiem w kierunku autonomii.

Warto wspomnieć o etnogenezie. W przypadku Kaszubów wystarczy przywołać powierzchowną obserwację, że około połowa z nich nosi nazwiska o pochodzeniu germańskim. Więc oprócz tego, że Kaszubi pochodzą od plemion pomorskich, to później byli pod wpływem silnej kolonizacji niemiecko-holenderskiej już od średniowiecza. Takie fakty składają się na pochodzenie Kaszubów, czyli ich etnogenezę - cechę każdej grupy etnicznej.

Na tym etapie jedyną grupą nadrzędną może być naród. W rzeczywistości każdy naród wyrósł na podstawie pewnej grupy etnicznej. Czy Kaszubi mogą kiedyś utworzyć naród? A może już nim są?

Naród 


Naród to po pierwsze wspólnota najwyższego rzędu. Polecam przeczytanie na ten temat dość obszernego artykułu w encyklopedii PWN. Najprostsza definicja narodu to ta mówiąca, że naród to grupa ludzi posiadająca własne państwo. Tak też stanowi konstytucja RP, według której każdy obywatel współtworzy naród polski. Z drugiej strony można za narody również uznać grupy dążące do niepodległości. Więc w każdym przypadku narodowość to tożsamość wymagająca głębokiej znajomości swojej historii, która pobudza członków danego narodu do działania na rzecz uzyskania niepodległości. 

Ustalona powyżej definicja dyskwalifikuje Kaszubów jako naród, ponieważ tylko około 7% uznało tożsamość kaszubską za jedyną swoją identyfikację w ostatnim spisie powszechnym. Jest to liczba niewielka, ale mogąca sugerować wzrost świadomości narodowej w przyszłości. Z drugiej strony w końcu aż ponad 230 tys. osób wybrało tożsamość kaszubską. Pomijając drugą tożsamość, można powiedzieć, że Kaszubi po prostu chcą być częścią państwa polskiego. Skoro chęć bycia obywatelem polskim rzekomo nie wymaga bycia narodowości polskiej to dlaczego aż około 93% Kaszubów wybrało jednocześnie polską tożsamość narodowo-etniczną? 

Podsumowanie 


Tożsamość Kaszubów nie jest czarno-biała i wymaga głębszego zbadania. Kaszubi mogą kiedyś zniknąć, mogą też kiedyś stać się narodem. Podsumowując, obecnie Kaszubi są grupą etniczną i ich głównym zadaniem jest zachowanie swojej odrębności w ramach narodu polskiego. W każdym razie zapraszam do dyskusji, ponieważ w żaden sposób nie miałem zamiaru rozstrzygnąć tego tematu w jednym artykule.